مسائل زندگی ساز ، از منظر ائمه طاهرین علیهم السلام
در مكتب انسان ساز اهل بیت علیهم السلام، «خانواده»، از جایگاه ویژه ای برخوردار است؛ به طوری که از منظر این آموزگاران حقیقی بشر، محبت نمودن و عشق ورزیدن به همسر و فرزندان در اوج ارزشهاى الهى قرار دارد.
این در حالی است که بسیاری از مکاتب بشری، نسبت به این امر مهم، جانب اعتدال را رعایت نکرده اند و در دام افراط و تفریط گرفتار شده اند. دسته ای چنان دلبسته همسر و فرزند خویش گردیده اند كه تمام ارزشهاى الهی و قوانین اجتماعى را به پای آن فدا مى کنند، و عده ای نیز آنچنان اسیر جهالت و جمود گشتهاند كه توحید و عشق به حق را مستلزم بى مهرى نسبت به غیر او پنداشته اند. اینان محبت وعلاقه به خانواده را امری ناپسند می دانند و در فراق عزیزانشان، حتى از قطره اشكی نیز دریغ می کنند و حال اینکه عشق ورزیدن به خانواده، در سراسر زندگی اولیای الهی، تجلی باشکوهی پیدا کرده است.
چنانکه در حدیثی نورانی از حضرت امام محمد باقر علیه السلام می خوانیم: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ، أَشَدُّكُمْ إِكْرَاماً لِحَلَائِلِهِم»؛(1) گرامى ترین شما، كسى است كه بیشتر به همسر خود احترام بگذارد.
حضرت در برخي روايات ديگر، علاوه بر توجه به ايجاد زمينههاي مناسب براي همسر، به مسايل قبل از ازدواج و قبل از تولد فرزند و روزهاي آغازين تولد اشاره كرده و نكات مهمي را سفارش كردهاند؛ مانند گفتن اذان و اقامه در گوش راست و چپ كودك، عقيقه كردن و انتخاب نام نيكو، تأثير شير مادر در تربيت كه در اين موارد نقش مادر مهمتر است.اما از دوران نوجواني نقش پدر مهمتر ميشود به ويژه در مورد پسران.(2)
برای درک اهمیت این موضوع، نگاهی گذرا به روش و سیره پیشوای پنجمِ شیعه، حضرت باقرالعلوم علیه السلام خواهیم داشت.
محبت به كودكان
نياز كودكان به محبت از ضروريترين نيازهاي عاطفي است كه ميتوان با بوسيدن، در آغوش گرفتن، گفتن جملات زيبا و محبتآميز، خريدن هديه و اسباب بازي، همبازي شدن با آنها و... به اين نيازها پاسخ گفت. اين مسائل را امام باقر ـ عليه السّلام ـ در مورد فرزند كوچك خود امام صادق ـ عليه السّلام ـ رعايت می کرد. محمد بن مسلم نقل ميكند كه در خدمت امام باقر ـ عليه السّلام ـ بودم. در اين هنگام فرزند (خردسالش) جعفر ـ عليه السّلام ـ وارد شد... و در دستش عصايي بود كه با آن بازي ميكرد. امام باقر ـ عليه السّلام ـ او را به گرمي در آغوش گرفت و به سينة خود فشرد و خطاب به او فرمود: پدر و مادرم فدايت... در اين هنگام جعفر ـ عليه السّلام ـ خنديد.(3)
ستايش از فرزند صالح
تشويق و ستايش از كارهاي نيك فرزندان موجب احساس موفقيت و باعث ايجاد انگيزة قوي در تكرار آنهاست به ويژه اگر در موقعيت مناسبي صورت گيرد. طاهر يكي از اصحاب امام باقر ـ عليه السّلام ـ نقل ميكند كه در محضر امام نشسته بودم كه فرزندش جعفر ـ عليه السّلام ـ وارد شد. امام باقر فرمود: او بهترين مخلوقات خداوند است.(4) حضرت نزد اصحاب خود فرزندش را با جملاتي بسيار نيكو مورد محبت و تشويق قرار داد.
نصيحت فرزند
والدين با اين صحبتها و نصيحت ها علاوه بر اينكه رهنمودهاي مهم و تجربههاي باارزش خود را ره توشه فرزندان خويش ميكنند زمينة ايجاد روابط صميمي را نيز فراهم ميآورند و به فرزندان نزديك ميشوند و ضمن آگاهي از مشكلات آنها در حل آن نيز به فرزندان ياري ميرسانند.
اين نكتة مهم است كه پدر و مادر بايد رابطة دوستانه و صميمي با فرزندان داشته باشند ولي دوست نباشند. همانطور كه دوست رابطة صميمي دارد ولي پدر و مادر نيست. جايگاه دوست با جايگاه پدر و مادر يكي نيست و همچنين دوست مهمتر از پدر و مادر نيست بنابراين پدر و مادر بايد با هوشياري كامل ضمن حفظ ابهت و شخصيت خود در نزديك شدن به فرزندان و ايجاد رابطة صميمي با آنها بكوشند و ضمناً فرزندان ضمن رعايت ادب و احترام والدين، با آنها صميمي باشند.
در بسياري روايات هست كه امام باقر ـ عليه السّلام ـ فرزندانشان را به صورت فردي يا جمعي خطاب كرده و نصايحي مشفقانه ميفرمودند(5) مثلاً ميفرمود: «فرزندم از كسالت و اندوه بپرهيز كه اين دو كليد هر شري است...».(6)
سفيان ثوري از امام صادق ـ عليه السّلام ـ خواست تا او را نصيحت فرمايد امام صادق ـ عليه السّلام ـ فرمود: «اي سفيان! پدرم مرا به سه چيز سفارش و از سه چيز برحذر ميداشت. از جمله سفارشات اين بود كه فرزندم هر كه با رفيق بد همراه شود سالم نميماند و هر كه در محلهاي اتهام برود مورد اتهام قرار ميگيرد و هر كه بر زبان خود كنترل نداشته باشد پشيمان ميشود. (7(
توجه به همسر
حسن بصرى می گوید: روزى به همراه یكى از دوستانم که از اهالی بصره بود، به محضر مبارك امام محمّد باقر علیه السلام شرف حضور یافتیم. برخلاف تصور خویش، آن حضرت را در اتاقى آراسته و مزیّن و در حالی که بر دوش خود پارچهاى به رنگ گلهاى سرخ اندخته بود، مشاهده كردیم. ایشان محاسن مبارکشان را قدرى كوتاه كرده و بر چشمانشان سرمه كشیده بود. (كه در آن عصر در میان مردان رواج داشته است(
علیرغم اینکه امام در قلمرو امور فردى خود، از تجمل پرهیز می نماید ولى در بُعد اجتماعى و زندگى خانوادگى، عواطف همسر و نیازهاى روحى خانواده خویش را در نظر می گیرد و نه تنها از تجمل حلال دوری نمی گزیند بلکه گاه آن را لازم و ضروری مى داند.
ما مسایل خود را با آن حضرت در میان گذاشتیم و سؤالهایمان را پرسیدیم؛ پس از اینکه گفتگویمان پیایان یافت، از جا برخاستیم تا برویم .هنگام خارج شدن از منزل، امام به من فرمود: همراه با دوستت، فردا هم نزد من بیایید. و من اظهار داشتم : حتما شرفیاب خواهیم شد.
چون فردا شد، با همان دوستم به خانه امام رفتیم، ولى این بار به اتاقى وارد شدیم كه در آن، جز یك حصیر، هیچ امكاناتى نبود و امام پیراهنى خشن بر تن داشت. پس از آن كه در حضور ایشان نشستیم، امام به دوست من رو كرد و فرمود: اى برادر بصرى! اتاقى كه دیروز مرا در آن دیدی، با تمام لوازم آن، برای همسرم بود. دیروز او خودش را براى من آراسته بود و من نیز نباید بىتفاوت به او می بودم، بلکه مىبایست خودم را براى او می آراستم. امیدوارم از آنچه دیروز مشاهده كردى، به قلبت گمان بد راه نداده باشى.
دوست من عرض کرد: به خدا قسم، بدگمان شده بودم، ولى اكنون خداوند آن بد گمانى را از قلبم زدود و حقیقت را دریافتم.(8)
این بیان، مىنمایاند كه علیرغم اینکه امام در قلمرو امور فردى خود، از تجمل پرهیز می نماید ولى در بُعد اجتماعى و زندگى خانوادگى، عواطف همسر و نیازهاى روحى خانواده خویش را در نظر می گیرد و نه تنها از تجمل حلال دوری نمی گزیند بلکه گاه آن را لازم و ضروری مى داند.
همچنین در روایتی دیگر از حكم بن عتیبه نقل شده است که: روزی به منزل امام باقر علیه السلام رفتم. ایشان را در حالى مشاهده کردم كه اتاقش آراسته و لباسش رنگین بود، من همچنان به اتاق و لباس آن حضرت خیره شده بودم که امام فرمود: اى حكم نظرت درباره آنچه مىبینى چیست؟ عرض كردم: درباره عمل شما چگونه مىتوانم داورى كنم (شما امام هستید و جز كار شایسته انجام نمىدهید)، ولى در میان ما، تنها جوانان كم سن و سال به این صورت لباس مى پوشند!
امام فرمود: اى حكم! مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِه (أعراف/32)، چه كسى زینتهاى خدادادى را ممنوع ساخته است! ولى خوب است بدانى كه این اتاق، از آن همسر من است و تازه با او ازدواج كردهام و تو مىدانى كه اتاق ویژه خود من چگونه اتاقى است. (9)
برخوردارى از روحیه تسلیم و رضا به معناى كنار نهادن احساسات وعواطف انسانی و نادیده گرفتن منزلت همسر وفرزندان نمی باشد، بلكه ابراز عواطف و محبت ورزیدن به خانواده در جاى خود بایسته است، چراکه ریشه در فطرت پاک بشر دارد.
این اهتمام ورزیدن به احساسات و عواطف انسانی و عشق ورزیدن به خانواده تنها به همسر اختصاص ندارد، بلکه علاقه و محبت به فرزند نیز از اهمیت بالایی برخوردار است، چنانکه نقل شده است گروهى نزد امام باقرعلیه السلام شرفیاب شدند. اتفاقا در همان زمان یكى از فرزندان خردسال امام مریض بود، به همین خاطر حضرت به گونهاى نگران و ناراحت بود كه آرامش نداشت. آن گروه با مشاهده این وضع با خود گفتند كه اگر این كودك طورى بشود ممكن است امام علیه السلام از روی ناراحتی کاری کند كه ما از ایشان انتظار نداشته باشیم. در همین اندیشه بودند كه ناگهان صداى شیون از داخل خانه شنیده شد و دانستند كه كودك جان سپرده و اطرافیان بر او مىگریند. بعد از لحظاتی امام باقرعلیه السلام بر خلاف آنچه انتظار داشتند با صورتى گشاده نزد آنها آمد. میهمانان با تعجب گفتند: وقتى كه ما حال مضطرب شما را دیدیم، نگران شما شدیم!
امام باقرعلیه السلام فرمود: ما دوست داریم كه عزیزانمان سالم و بى رنج و درد باشند، ولى زمانى كه امر خداوند سر رسید و تقدیر الهی محقق شد، خواست خداوند را مىپذیریم و در برابر مشیت او تسلیم و راضى هستیم. (10(
از این روایت شریف می توان به روشنی دریافت که برخوردارى از روحیه تسلیم و رضا به معناى كنار نهادن احساسات وعواطف انسانی و نادیده گرفتن منزلت همسر وفرزندان نمی باشد، بلكه ابراز عواطف و محبت ورزیدن به خانواده در جاى خود بایسته است، چراکه ریشه در فطرت پاک بشر دارد.
ايجاد آرامش در خانواده
بيترديد روابط خوب والدين با هم و نوع رفتار آنها با فرزندان در ايجاد فضاي مناسب و آرام به عنوان زمينة خوشبختي و پيشرفت و رسيدن به آرزوها بسيار مهم است و برعكس نزاعهاي خانوادگي و اختلاف والدين و نبودن صميميت و آرامش علاوه بر ايجاد فضاي اضطراب و يأس موجب عدم اعتماد به نفس در فرزندان، دوري از خانواده، افتادن در دامهاي اجتماعي و به مخاطره انداختن تربيت فرزندان ميشود .پيامدهاي مثبت روابط خوب و پيامدهاي منفي روابط سرد بر همة اعضاء خانواده تأثير دارد.
امام باقر ـ عليه السّلام ـ سفارش ميكند كه در خانواده هم احسان و نيكي و خوشرفتاري لازم است و هم اينكه اين خوشرفتاري را به بهترين وجه ممكن ابراز كردن؛ لذا ميفرمايند: «من حسن برّه باهله زيد في عمره» (11) يعني هر كس با روشي نيكوو پسنديده به همسر و فرزندان خود نيكي كند عمرش طولاني ميشود.
عمل كردن به گفتههاي خود
در خانواده آنچه بيش از گفتار و نصيحت تأثير دارد، عمل است. اساسيترين عامل تربيت در سيرة معصومين و مهمترين راز موفقيت آنها در خانواده عمل آنها بود. آن بزرگواران با پايبندي به گفتار و نصايح خود بهترين الگوي رفتاري براي فرزندان و خانواده و اصحاب خويش بودند. مثلاً اگر پدر خانواده در حضور فرزندان و همسر خود صدقه دهد يا در انجام واجبات ديني كوشا باشد يا نماز اول وقت بجا آورد تأثير آن و الگو شدن اين رفتار سريعتر از آن است كه فقط آنها را به اين امور سفارش كند.
فرزند بزرگوار امام باقر ـ عليه السّلام ـ نقل ميكند كه «روزي بر پدرم وارد شدم و مشاهده كردم كه هشت هزار دينار طلا صدقه به تهيدستان مدينه داده و اهل خانهاي را كه تعداد آنها به يازده نفر ميرسيد آزاد كرده است.»(12) در روايتي ديگر نيز امام صادق ـ عليه السّلام ـ نقل كرده است: «من پيوسته رختخواب پدرم را پهن ميكردم و منتظر ميماندم تا ايشان به رختخواب بروند و بخوابند و سپس بر ميخواستم و به رختخواب خود ميرفتم. شبي آن حضرت تأخير كرد و من در طلب او به مسجد رفتم در حالي كه مردم خواب بودند او را در حال سجده ديدم و غير او كسي در مسجد نبود. من صداي او را ميشنيدم كه (دعا)ميفرمود...». (13)
----------------------------------------
پی نوشتها:
1- من لا یحضره الفقیه، ج3، ص506؛ وسائل الشیعة، ج21، ص311.
2-مراجعه كنيد به احاديث فراوان در جلد 15 وسائل الشيعه و جلد 8 تهذيب الاحكام.
3-مجلسي، بحارالانوار، ج 47، ص 15.
4-همان
5- بحراني، سيد هاشم، حلية الابرار، المطبعةالعلميه، قم، ج 2، ص 126 و 127.
6-كشف الغمه، همان، ص 341.
7-شيخ صدوق،الخصال، ص 169.
8- كافى، ج 6، ص 448؛ بحارالا نوار، ج 46، ص 293.
9-كافى، ج 6، ص 446؛ بحارالا نوار، ج 46، ص 292.
1-كافی ج3، ص226؛ وسائل الشیعة، ج3، ص276.
11-مراجعه كنيد به احاديث حضرت در تحف العقول.
12-مجلسي، بحارالانوار، ج 46، ص 290.
13-حلية الابرار، همان، ج 2، ص 330.